Masal bitince ne konuşmalı? İşe yarayan sorular

Masal bitti, ışığı kısmak üzeresiniz. Çocuk hâlâ uyanık, gözleri parlıyor ve o an aslında masalın en değerli kısmı olabilir. Çünkü hikâye kapandığında çocuğun zihninde bir sürü şey açık kalır: kurt neden öyle yaptı, tavşan korktu mu, ben olsam ne yapardım. O açık kalan kapıları birlikte gezmek, masalı bir eğlenceden çıkarıp paylaşılan bir düşünceye çevirir. Aşağıda, üç yaşındaki bir çocukla da sekiz yaşındaki bir çocukla da işe yarayan, sınav havası taşımayan sohbet yolları var.

Önce sessizliğe biraz izin verin

Masal biter bitmez soru sormak, çoğu çocukta tam ters etki yapar. Hikâyenin son cümlesi hâlâ havadayken “Peki sence tilki neden yalan söyledi?” diye sormak, o güzel havayı bir anda ödev masasına çevirir. Bunun yerine üç beş saniye susmayı deneyin. Çocuk çoğu zaman o boşluğu kendisi doldurur: “Anne, tilki çok kötüydü ama” ya da “Bir daha okur musun?” Bu ilk tepki, aslında size hangi yerden konuşmaya başlamanız gerektiğini söyleyen bir işaret.

Sessizliği doldurmak isterseniz de soru yerine kendi izleniminizi söyleyin. “Ben en çok kirpinin evini toplarken söylediği şarkıyı sevdim” demek, bir soru sormaktan daha davetkârdır. Çocuk cevap vermek zorunda hissetmez ama çoğu zaman kendi favorisini söyleyerek karşılık verir. Sohbet böyle, iki taraflı başlar.

“Nasıldı?” yerine işe yarayan sorular ve “bilmiyorum” cevabı

“Masal nasıldı?” sorusunun cevabı neredeyse her zaman “güzeldi”dir ve orada biter. Çocuklar genel sorulara genel cevap verir; ne kadar somut sorarsanız o kadar zengin cevap alırsınız. İşte akşamları rahatlıkla kullanabileceğiniz birkaç soru:

• “En çok hangi kısmı hatırlıyorsun?” Hafızayı zorlamaz, seçim yapmayı ister. Cevap yanlış olamaz.
• “Sen olsan ne yapardın?” Çocuğu hikâyenin içine sokar. Genelde en uzun cevaplar buradan çıkar.
• “Sence sonra ne oldu?” Masal bittiği yerde devam ettirir. Uyku öncesi için özellikle güzeldir, çünkü hayal kurarak uyumaya geçiş yapar.
• “Bu masalda kime kızdın?” Duyguyu doğrudan sorar. “Kimseye” derse de sorun yok.
• “Hangi karakter senin arkadaşın olsun isterdin?” Değerleri konuşmanın en yumuşak yolu; çocuk neden o karakteri seçtiğini anlatırken aslında neye önem verdiğini anlatır.

Hepsini aynı akşam sormayın. Bir tane yeter. İki soru sohbet, beş soru sorgudur.

Cevap “bilmiyorum” olursa da telaşlanmayın. Beş yaşındaki bir çocuğa “Sence ayı neden üzüldü?” diye sorarsınız, “Bilmiyorum” der ve yorganı çeker. Bu ilgisizlik değil; çoğu zaman soru ona fazla soyut gelmiştir ya da o an anlatacak enerjisi kalmamıştır. İki şey deneyebilirsiniz.

Birincisi, soruyu seçenekli hâle getirmek: “Sence üzüldü mü, kızdı mı, yoksa ikisi birden mi?” Çocuk için sıfırdan cümle kurmak zordur ama iki şık arasından seçmek kolaydır. İkincisi, cevabı önce siz vermek: “Bana kalırsa biraz utanmış gibiydi. Sen ne dersin?” Kendi tahmininizi ortaya koyduğunuzda çocuk hem bir örnek görür hem de sizinle aynı fikirde olmama özgürlüğü bulur. Çoğu çocuk tam da o noktada “Yok, korkmuştu bence” diye atılır.

Yine de gelmiyorsa bırakın. Masal sohbeti her akşam olmak zorunda değil. Bazı akşamlar sadece masal vardır, bu da yeterlidir.

Küçükler ve büyükler için farklı konuşun

Üç dört yaşındaki çocuklar hikâyeyi olay olarak yaşar: kim ne yaptı, sonra ne oldu. Onlarla “ne oldu” üzerinden konuşmak en verimlisidir. Sayma, gösterme, taklit etme çok işe yarar: “Kaç tane ördek vardı hatırlıyor musun?”, “Kurt nasıl yürüyordu, göster bakalım.” Bu yaşta sohbet bedenle, sesle, tekrar ederek olur.

Beş yaş civarında “neden” soruları anlam kazanmaya başlar. Artık karakterlerin niyetini konuşabilirsiniz: “Sence tavşan bunu isteyerek mi yaptı?” Yedi sekiz yaşına doğru ise çocuklar adalet, haksızlık ve “aslında öyle olmamalıydı” fikriyle çok ilgilenir. Bu yaşta en canlı sohbetler genellikle bir itirazdan çıkar: “Bence sonu haksızdı, o kadar da suçlu değildi ki.” Bu itirazı ciddiye alın; hikâyeyi yeniden yazmayı bile teklif edebilirsiniz.

Sohbeti ders vermeye çevirmemek

En sık düşülen tuzak bu. Masal bitiyor ve devreye ebeveyn sesi giriyor: “Gördün mü, yalan söyleyince başına neler geliyormuş.” Niyet iyi ama etkisi genellikle ters. Çocuk o cümleyi duyduğu anda masalın bir tuzak olduğunu anlar; bir sonraki akşam sohbet açıldığında temkinli davranır.

Bir mesaj vermek istiyorsanız, onu çocuğun kendisinin bulmasına alan açın. “Yalan söylemek kötüdür” yerine “Sence tilki doğruyu söyleseydi ne olurdu?” diye sorun. Cevap “Yine de kızarlardı” olabilir; bu bile konuşulmaya değer bir gözlemdir. Çocuğun vardığı sonuç sizinkiyle birebir aynı olmayabilir. Sorun değil. Amaç doğru cevabı ezberletmek değil, düşünme alışkanlığını beslemek.

Bir de şu var: masaldaki davranışla çocuğun o gün yaptığı bir şeyi yan yana koymayın. “Aynı senin bugün oyuncağı saklaman gibi” cümlesi, masalın büyüsünü bir anda bir azarlamaya dönüştürür. Masal bu iş için kullanılmaya başlanırsa çocuk masalı da sizden korumaya başlar.

Peki hep aynı masalı isterse?

Aynı masalı otuz kere dinlemek isteyen bir çocukla sohbet etmek anlamsız gelebilir; sonuçta hepsini ezberlemiştir. Ama tekrar, çocuklar için güven demektir ve ezberledikleri bir hikâyede daha derine inebilirler. Otuz birinci seferde artık “ne oldu”yu değil, ayrıntıları konuşabilirsiniz: “Sence o evde başka kim yaşıyordu?”, “Kapının arkasında ne vardı acaba?”, “Bu masalın bir de kedisi olsaydı ne yapardı?”

Aynı hikâye, her tekrarda biraz daha geniş bir dünyaya dönüşür. Üstelik çocuk sizden önce cevabı bildiği için kendini güçlü hisseder; bu da sohbeti keyifli kılar.

Uyku öncesi mi, ertesi gün mü?

Akşam 8, çocuk üçüncü kez su istiyor ve siz mutfaktaki bulaşığı düşünüyorsunuz. Böyle bir akşamda derin bir masal sohbeti gerçekçi değil. Uyku öncesi konuşmalar kısa ve sakin olsun: tek soru, sarıl, iyi geceler. Zihni fazla açan sorular (“Sen olsan korkar mıydın?”) bazen uykuyu geciktirir.

Asıl verimli sohbetler çoğu zaman ertesi gün, hiç beklenmedik bir anda çıkar: arabada, markette, parkta salıncakta. “Dün geceki masaldaki ayıyı düşünüyordum da…” diye başlayan bir cümle, akşam alamadığınız cevapları getirebilir. Masal, anlatıldığı odada bitmez; gün içinde geri döner.

Yarın akşam tek bir şey deneyin

Bu yazıdaki her şeyi uygulamaya çalışmanıza gerek yok. Yarın akşam masal bittiğinde sadece şunu yapın: birkaç saniye susun, sonra tek bir soru sorun — “En çok hangi kısmını hatırlıyorsun?” Cevabı ne olursa olsun, üstüne yorum yapmadan “Hı, ben onu fark etmemiştim” deyin. Çoğu çocukta sohbetin kendiliğinden uzadığını göreceksiniz. Uzamazsa da olsun; masalın kendisi zaten iyi bir şey.