Arkadaş edinemeyen çocuk

Parkın kenarındaki bankta oturuyorsun. Güneşli bir öğleden sonra, etrafta koşuşturan, salıncakta çığlık çığlığa sallanan, kum havuzunda kale yapan onlarca çocuk var. Sen ise çocuğunun elini tutuyorsun. Yaşıtları rahatça kaynaşıp oyun kurarken, senin minik yavrun arkana saklanıyor, pantolonunun paçasını çekiştiriyor. “Hadi git sen de oyna, bak arkadaş ne güzel kamyonuyla oynuyor” demek geliyor içinden. Belki hafifçe sırtından sıvazlayıp bir adım öne itiyorsun. Fakat o, sanki güvenli bir limandan ayrılmak istemeyen küçük bir kayık gibi sana daha da sıkı sarılıyor. İçinde beliren o hafif endişeyi çok iyi biliyorsun: “Acaba hiç arkadaş edinemeyecek mi? Okulda yalnız mı kalacak?” Ebeveyn olarak çocuğunun sosyal bir grubun parçası olmasını, sevilmesini ve arkadaşlık tatlarını yaşamasını istemen son derece doğal. Ancak çekingen ya da utangaç davranan bir çocuğu sosyal dünyaya dahil etmek, aceleye getirilecek bir süreç değildir.

Utangaçlık Bir Kusur Değil, Bir Mizaç Özelliğidir

Toplum olarak genellikle girişken, kendinden emin ve ortama girer girmez dikkat çeken çocukları alkışlamaya meyilliyiz. Oysa her çocuğun dünyayı algılama ve yeni durumlara uyum sağlama hızı birbirinden tamamen farklıdır. Bazı çocuklar bir odaya girdiklerinde rüzgar gibi eser, bazıları ise önce köşeden ortamı gözlemlemek, insanları tartmak ve ortamın güvenli olduğundan emin olmak ister. Çocuğunun bu temkinli duruşunu bir eksiklik, bir uyum sorunu ya da düzeltilmesi gereken bir kusur olarak görmemek ilk ve en önemli adımdır. Çekingenlik, aslında çocuğun çevresindeki uyaranlara karşı ne kadar hassas ve derinlikli yaklaştığının da bir göstergesi olabilir.

Okula ilk başladığı günlerde veya yeni bir oyun grubuna katıldığında geri planda kalması, onun sosyalleşmek istemediği anlamına gelmez. Sadece kendi güvenli alanını inşa etmek için biraz daha zamana ihtiyacı vardır. Ona “Neden diğer çocuklar gibi oynamıyorsun?” ya da “Bak herkes kaynaştı, bir tek sen duruyorsun” gibi kıyaslama içeren cümleler kurmak, hissettiği kaygıyı artırmaktan başka bir işe yaramaz. Başkalarının yanında “Bizimki biraz utangaçtır, pek yanaşmaz” şeklinde etiketlemeler yapmak da çocuğun zihninde bu durumu kalıcı bir kimlik haline getirebilir. Bunun yerine onun bu gözlemci yapısını kabul etmek, hissettiği güvensizliği şefkatle karşılamak gerekir.

Adım Adım Sosyalleşme: Küçük Cesaret Anları Arayın

Çocuğunu bir anda kalabalık bir doğum günü partisinin veya koca bir sınıfın ortasına bırakıp uyum sağlamasını beklemek, hiç yüzme bilmeyen birini derin sulara atmaya benzer. Bunun yerine, sosyalleşme adımlarını olabildiğince küçük parçalara bölmek en sağlıklı yoldur. Büyük kalabalıklar yerine, eve tek bir arkadaş davet ederek işe başlayabilirsin. Birebir iletişimler, çekingen çocuklar için çok daha az tehdit edicidir. Kendi evinin güvenli atmosferinde, sadece bir akranıyla vakit geçirmek, onun iletişim becerilerini ve özgüvenini yavaş yavaş besler.

Parka gittiğinizde, doğrudan kalabalık oyun gruplarının içine girmesini zorlamak yerine, önce kenarda durup birlikte kaydıraktan kayan çocukları izleyebilirsiniz. “Bak ne güzel sıra oluyorlar, istersen biz de sıranın arkasına geçip bekleyelim” diyerek rehberlik edebilirsin. Okula başlama sürecinde ayrılık kaygısı ve uyum zorluğu yaşayan minikler için cesaret toplamak zaman alabilir. Nitekim Küçük Kanguru Zıpzıp’ın Cebindeki Cesaret masalında olduğu gibi, bazen miniklerin içlerindeki cesareti keşfetmeleri için küçük simgelere veya ebeveynlerinin güven veren varlığına ihtiyaçları vardır. Ona “Sen hazır olduğunda ben buradayım” mesajını vermek, arkasındaki en büyük güç kaynağı olacaktır.

Masalların Gücü: Paytak’ın Hikayesiyle Bağ Kurmak

Çocuklara direkt olarak “Utangaç olmamalısın, arkadaşlarınla konuşmalısın” demek çoğunlukla bir savunma mekanizması yaratır. Çünkü çocuklar soyut tavsiyelerden ziyade, somut örnekler ve hikayeler üzerinden dünyayı kavramayı severler. Hikayeler, çocuğun kendi duygularıyla dışarıdan bir gözle yüzleşmesine imkan tanır. Kendisi gibi hisseden bir kahramanı dinlediğinde, “Demek ki tek hisseden ben değilim, bu durum normal” düşüncesini benimser.

Sitemizde yer alan Utangaç Penguen Paytak masalı bu anlamda mükemmel bir rehberdir. Buzulların üzerinde diğer penguenler neşeyle kayarken arkada durup onları izleyen Paytak’ın hikayesi, çekingen çocukların iç dünyasına ayna tutar. Çocuğunla bu masalı okurken, ona “Paytak neden buz kalıbının arkasına saklanmış olabilir?” veya “Sence diğer penguenlerin yanına giderken ne hissetti?” gibi sorular sorarak kendi duygularını açmasını sağlayabilirsin. Benzer şekilde, kendi içindeki cevheri müzikle keşfeden Utangaç Ayı Bozi’nin Şarkısı masalı da utangaçlığın aşılması gereken bir engel değil, doğru ifade biçimi bulunduğunda renklenecek bir mizaç olduğunu anlatır. Masal kahramanlarının yaşadığı küçük tereddütler ve sonrasında attığı minik cesaret adımları, çocuğuna ilham verir.

Ebeveyn Olarak Baskı Yapmadan Destek Olmak

Günlük hayatın akışı içinde bir ebeveyn olarak pratikte nasıl davranmalısın? İşte çocuğunun sosyal adımlarını baskı kurmadan destekleyebileceğin bazı yaklaşımlar:

• Duygusunu onayla ve alan aç: “Korkacak bir şey yok” demek yerine “Şu an ortam biraz kalabalık geldi, biraz elimi tutmak istiyorsun, anlıyorum” diyerek hissini kabul et.
• Sosyalleşme provaları yapın: Evde oyuncaklarla rol yapma oyunları oynayın. Bir ayının diğer bir tavşanın yanına gidip “Merhaba, oyuncağını paylaşabilir miyiz?” demesini canlandırın. Bu provalar gerçek hayattaki adımları kolaylaştırır.
• Gözlemlerini takdir et: Bir çocuğa yaklaşamasa bile bir adımı denediğinde bunu görün. “Bugün parktaki çocuğa gülümsemen çok tatlıydı” demek, büyük sonuçlar kadar küçük çabaları da değerli kılar.
• Onun adına konuşmaktan kaçın: Birisi çocuğuna adını sorduğunda hemen yanıt vermek yerine birkaç saniye bekle. Konuşmazsa ısrar etme ama alan açtığını hissettir.

Eğer akran ilişkilerinde dışlanma veya farklı hissetme gibi kaygılar seziyorsan, Kirpi Dikdik ve Dışlanan Kestane hikayesini birlikte okuyarak arkadaşlığın ve kabul görmenin farklı boyutlarını konuşabilirsiniz.

Çocuğunun sosyal yolculuğu bir yarış değil, kendine has ritmi olan uzun bir patikadır. Kendi zamanında, kendi seçtiği adımlarla açılacak olan çiçeği sabırla beklemek ve ona her koşulda güvende olduğunu hissettirmek, bir anne babanın verebileceği en güzel hediyedir.